facebooktwitteryoutubesoundcloudrsskalendarzjęzyk polskijęzyk angielski

publikuj na facebooku wykop todrukuj« Świadectwo pamięci i niepamięci

opublikowane przez: kulturaupodstaw.pl, z dnia 30.03.2018, 22:40

Przedmiotem badań autorek książki "Cmentarz, park, podwórko. Poznańskie przestrzenie pamięci" stały się cmentarze, przestrzenie "będące zarazem świadectwem pamięci, jak i niepamięci". Wyłania się z nich niezwykle ciekawy, mozaikowy obraz tego, co mieszkańcy wiedzą o Poznaniu. Jakie fragmenty przeszłości miasta konstruują ich tożsamość Poznaniaków, a które spychają w zapomnienie.

Trzy lata chodziłam przez Park Górczyński do przedszkola. Dużo później dowiedziałam się, że kiedyś był to cmentarz ewangelicki. Wiedza o przeszłości zmienia nasze nastawienie do miejsca, które wydawałoby się nam, dobrze znamy. Zmienia nasze widzenie siebie jako mieszkańców – żyjemy w mieście, w którym parki były kiedyś cmentarzami. Czy chcemy o tym wiedzieć, pamiętać, czy może nie… I co to zmienia?

Pierwszy rozdział książki Małgorzaty Fabiszak i Anny Weroniki Brzezińskiej „Cmentarz, park, podwórko” pokazuje teoretyczne tło badań. Autorki zajmują się w nim pamięcią i niepamięcią w przestrzeni miasta. Przypominają w nim m.in. kategorie zapomnienia, proponowane przez Paula Connertona: represyjne wymazywanie pamięci (zinstytucjonalizowane niszczenie pomników dawnej władzy; w Poznaniu zdarzało się kilka razy: po rozbiorach, w 1919 r., po przełomie w 1989 r. i obecnie, w zmianie nazwy ulicy 23 Lutego), zapomnienie nakazane (wzajemne zapomnienie o dawnych krzywdach w celu przerwania cyklu przemocy, z reguły prowadzi w kolejnych pokoleniach do dyskursu o winie i przebaczeniu) oraz zapomnienie jako cisza upokorzenia (milczenie ofiar z obawy przed ponowną wiktymizacją). Dla Poznaniaków - przeszłość Poznania jest ich przeszłością. Jak się okazało w badaniach, jednak na pytania dotyczące polskiego, pruskiego i żydowskiego dziedzictwa w Poznaniu, czyli na pytanie o konkretną przeszłość miasta, nie zawsze łatwo było uzyskać odpowiedź badanych. W tej kwestii znaczące były różnice pokoleniowe. Poznaniacy urodzeni w latach 70. patrzą na swoje miasto z odmiennej, niż poprzednie pokolenia (pamiętające wojnę, żyjące w PRL, w którym pewna narracja o mieście nie była możliwa) perspektywy. Uważają się generalnie za spadkobierców wielonarodowego i wielowyznaniowego miasta, uznając, że współtworzyli je wspólnie mieszkańcy polskiego, niemieckiego i żydowskiego pokolenia.

W drugim rozdziale autorki skupiają się na metodologii badań. Interesujące jest w ich podejściu to, że prócz wywiadów z mieszkańcami (różnych pokoleń i profesji, były wśród nich także osoby zawodowo nastawione na kultywowanie pamięci o mieście), gazet i stron internetowych, zajęły się one także analizą językową wypowiedzi. Kolejne rozdziały książki traktują o: cmentarzach wojennych na Cytadeli (Cytadela łączy w sobie funkcje edukacyjne i rekreacyjne), cmentarzach żydowskich i synagodze, cmentarzach protestanckich oraz katolickich. Ostatni rozdział jest podsumowaniem, książkę uzupełniają aneksy dotyczące m.in. parafii i cmentarzy ewangelickich w Poznaniu oraz pochówków na istniejących obecnie cmentarzach.

Interesujący jest rozdział „Podwórko i pływalnia”, opowiadający o śladach niegdysiejszej obecności Żydów w Poznaniu. W pamięci Poznaniaków związanych z tą obecnością sporo jest niespójności – np. obok nacechowanego ujemnie słowa „Żydek” pojawia się współczucie. Badani wspominają idylliczny obraz współżycia Polaków i Żydów, co jednocześnie pozostaje w sprzeczności z ich wiedzą o prześladowaniach Żydów. W wypowiedziach ujawnia się konflikt związany z obecnością w dyskursie publicznym niemożliwych do pogodzenia wątków: udziału Polaków w Zagładzie i rywalizacji cierpienia ofiar - polskich i żydowskich. Badanie pokazało też, że starsze pokolenia wspominają Żydów, najmłodsze mówi o dziedzictwie żydowskim, ponieważ nie ma żadnych wspomnieć związanych z obecnością Żydów w Poznaniu. Analiza językowa dotycząca wypowiedzi na temat cmentarza żydowskiego, założonego na terenie MTP i jego upamiętnienia na podwórku przy ul. Głogowskiej pokazuje, w jaki sposób badani postrzegają to miejsce. Czy mówią o osiedlu mieszkaniowym i wydzieleniu części podwórka na miejsce upamiętnienia, czy o cmentarzu żydowskim, na którym wybudowano osiedle. Język kreuje rzeczywistość.

Równie interesujący jest rozdział o cmentarzach ewangelickich i parkach, które powstały w ich miejscach po II wojnie. O triumfalizmie, który ujawniał się w nazwach tych parków – park Wyzwolenia, park Zwycięstwa… O niepamięci, która dotyczy tychże właśnie cmentarzy. O znaczeniu II wojny jako cezury, która zmienia znaczenie gestów upamiętnienia. O wielokulturowości Poznania, o której autorki piszą w podrozdziale zatytułowanym „Poznań miastem wielokulturowym – mit i rzeczywistość”. Z kolei w rozdziale dotyczącym cmentarzy katolickich pada istotne pytanie o „zmęczenie pamięcią”…

Choć akurat nie to było przedmiotem badań, ciekawa jest w książce Małgorzaty Fabiszak i Anny Weroniki Brzezińskiej jest różnorodność sposobów widzenia miasta, jaka ujawnia się w wywiadach. Badani konstruują przeszłość Poznania w odpowiedzi na własne, indywidualne potrzeby, poglądy, rodzinną historię, w oparciu o mniejszą czy większą wiedzę, jaką posiadają. Aktywne poznawanie miasta – np. niezwykle popularne ostatno spacery z przewodnikami, stają się punktem wyjścia do poszerzania czy weryfikowania tego obrazu.

Autor: Daina Kolbuszewska
Zdjęcie: Mariusz Forecki

Małgorzata Fabiszak – dr hab. prof. UAM, pracuje na Wydziale Anglistyki UAM. Interesuje ją językoznawstwo kognitywne i analiza dyskursu. W 2012 r. ukończyła Podyplomowe Studium Historii i Kultury Żydów w Polsce na Uniwersytecie Warszawskim

Anna Weronika Brzezińska
– dr hab., etnolożka, pracuje w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM. Interesuje ją dziedzictwo kulturowe, jego społeczne postrzeganie i ochrona, aktywizacja społeczności lokalnych i edukacja regionalna

komentarze (Aby komentować musisz być zarejestrowanym użytkownikiem - zarejestruj się lub zaloguj)

Krupa u podstaw

ilustracja: Dariusz Krupa

projekt i realizacja Media Designers dla KsyKsy copyrights 2014-2018 Kultura u podstaw, portal finansowany ze środków Samorządu Województwa Wielkopolskiego